Truy xuất nguồn gốc đang trở thành một yêu cầu cốt lõi trong sản xuất hiện đại, khi doanh nghiệp phải đối mặt đồng thời với áp lực chất lượng, tuân thủ và tối ưu chi phí vận hành. Nghiên cứu của Fortuna & Gaspar (2022) cho thấy, việc triển khai hệ thống truy xuất tự động đã giúp một doanh nghiệp gia công phụ kiện tăng năng suất dây chuyền từ 98,6% lên 99,1%, đồng thời giảm đáng kể sai sót thao tác. Trong nhiều ngành như ô tô hay điện tử, truy xuất nguồn gốc còn là nền tảng để khoanh vùng lỗi và thu hồi chính xác. Bài viết này sẽ làm rõ cách triển khai truy xuất nguồn gốc hiệu quả trong sản xuất.
Truy xuất nguồn gốc trong sản xuất là gì?
Truy xuất nguồn gốc trong sản xuất là khả năng theo dõi và ghi nhận đầy đủ lịch sử của nguyên vật liệu, bán thành phẩm và thành phẩm trong suốt vòng đời sản xuất, từ đầu vào cho đến khi sản phẩm được xuất xưởng và đưa ra thị trường. Thông tin truy xuất thường bao gồm nguồn gốc nguyên liệu, số lô/mẻ, công đoạn sản xuất, thiết bị sử dụng, thời gian thực hiện và kết quả kiểm tra chất lượng.
Khác với cách quản lý truyền thống chỉ dừng ở mức kiểm soát tồn kho hoặc hồ sơ chất lượng rời rạc, truy xuất nguồn gốc hiện đại kết nối dữ liệu xuyên suốt các công đoạn. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể nhanh chóng xác định nguyên nhân khi xảy ra lỗi, khoanh vùng chính xác các sản phẩm bị ảnh hưởng và tránh phải xử lý trên diện rộng.
Sự phát triển của truy xuất nguồn gốc trong sản xuất hiện đại
Truy xuất nguồn gốc không phải là khái niệm mới, nhưng vai trò và phạm vi ứng dụng đã thay đổi đáng kể cùng với sự phát triển của mô hình sản xuất và công nghệ.
Ở giai đoạn đầu, truy xuất nguồn gốc chủ yếu phục vụ kiểm soát chất lượng và quản lý tồn kho, thường được thực hiện thủ công thông qua hồ sơ giấy, bảng tính hoặc dữ liệu rời rạc theo từng bộ phận. Cách tiếp cận này chỉ đáp ứng được các yêu cầu cơ bản và khó mở rộng khi quy mô sản xuất tăng lên.
Khi chuỗi cung ứng ngày càng toàn cầu hóa và sản phẩm trở nên phức tạp hơn, truy xuất nguồn gốc được mở rộng để đáp ứng yêu cầu tuân thủ, an toàn và thu hồi sản phẩm. Doanh nghiệp bắt đầu áp dụng mã vạch, hệ thống quản lý tập trung và các công cụ số để theo dõi theo lô hoặc theo đơn hàng.
Hiện nay, trong bối cảnh Công nghiệp 4.0, truy xuất nguồn gốc đã trở thành một phần của hệ thống sản xuất thông minh. Dữ liệu được thu thập tự động theo thời gian thực, kết nối trực tiếp với các hệ thống như ERP, MES và các nền tảng phân tích. Nhờ đó, truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ kiểm soát mà còn hỗ trợ ra quyết định, tối ưu quy trình và cải tiến liên tục.
Vì sao truy xuất nguồn gốc ngày càng quan trọng trong sản xuất?
Trong môi trường sản xuất hiện đại, truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ mục tiêu kiểm soát mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả vận hành và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.
- Đảm bảo chất lượng và an toàn sản phẩm: Truy xuất nguồn gốc cho phép theo dõi chặt chẽ nguyên vật liệu, công đoạn và điều kiện sản xuất của từng lô sản phẩm. Khi phát sinh lỗi, doanh nghiệp có thể nhanh chóng xác định nguyên nhân gốc và ngăn chặn sản phẩm không đạt chất lượng tiếp tục lưu thông.
- Đáp ứng yêu cầu pháp lý và tiêu chuẩn ngành: Nhiều ngành như thực phẩm, dược phẩm, thiết bị y tế, ô tô yêu cầu khả năng truy xuất rõ ràng để chứng minh tuân thủ. Hệ thống truy xuất giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng kiểm tra, đánh giá và tránh rủi ro bị xử phạt.
- Thu hồi sản phẩm nhanh và chính xác: Thay vì thu hồi trên diện rộng, truy xuất nguồn gốc cho phép khoanh vùng chính xác các lô hoặc sản phẩm bị ảnh hưởng. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí thu hồi và hạn chế tác động đến uy tín thương hiệu.
- Tăng tính minh bạch và niềm tin thị trường: Việc cung cấp thông tin rõ ràng về nguồn gốc và quy trình sản xuất giúp doanh nghiệp xây dựng niềm tin với khách hàng, đối tác và các bên liên quan trong chuỗi cung ứng.
- Nền tảng cho cải tiến và tối ưu vận hành: Dữ liệu truy xuất là đầu vào quan trọng cho phân tích lỗi, cải tiến quy trình, giảm lãng phí và nâng cao hiệu suất sản xuất theo hướng bền vững.
Các thành phần cốt lõi của hệ thống truy xuất nguồn gốc trong sản xuất
Một hệ thống truy xuất nguồn gốc hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà là sự kết hợp đồng bộ giữa phương pháp nhận dạng, dữ liệu và hệ thống quản lý. Nếu thiếu một trong các thành phần này, khả năng truy xuất sẽ bị gián đoạn hoặc không đáng tin cậy.
Phương pháp nhận dạng sản phẩm
Đây là nền tảng để gắn thông tin truy xuất cho từng đối tượng trong sản xuất, từ nguyên vật liệu đến thành phẩm.
- Mã vạch 1D/2D, QR Code
- Thẻ RFID
- Số lô (lot), số mẻ (batch), số sê-ri (serial)
Việc lựa chọn phương pháp nhận dạng cần phù hợp với đặc thù sản phẩm, mức độ chi tiết cần truy xuất và môi trường sản xuất.
Thu thập và lưu trữ dữ liệu
Dữ liệu truy xuất phải được ghi nhận đúng thời điểm, đúng công đoạn và hạn chế tối đa thao tác thủ công.
- Thiết bị quét mã, đầu đọc RFID
- Cảm biến IoT ghi nhận trạng thái, điều kiện sản xuất
- Hệ thống lưu trữ tập trung (on-premise hoặc cloud)
Dữ liệu cần được chuẩn hóa để đảm bảo tính nhất quán và khả năng truy vết xuyên suốt.
Hệ thống quản lý và tích hợp dữ liệu
Đây là lớp kết nối giúp dữ liệu truy xuất không bị rời rạc.
- ERP: quản lý nguyên vật liệu, lô hàng, nhà cung cấp, tồn kho
- MES: ghi nhận dữ liệu chi tiết tại từng công đoạn sản xuất
- Tích hợp với hệ thống chất lượng, kho và đóng gói
Khi các hệ thống được kết nối, doanh nghiệp có thể truy xuất nhanh theo nhiều chiều: theo lô, theo công đoạn, theo thiết bị hoặc theo đơn hàng.
Các yếu tố dữ liệu bắt buộc cần truy xuất
Một hệ thống truy xuất đầy đủ thường bao gồm:
- Thời gian và địa điểm phát sinh sự kiện
- ID nguyên vật liệu, bán thành phẩm, thành phẩm
- Số lô/mẻ/sê-ri
- Công đoạn, thiết bị, ca sản xuất
- Kết quả kiểm tra chất lượng
Triển khai truy xuất nguồn gốc xuyên suốt vòng đời sản xuất
Để truy xuất nguồn gốc phát huy hiệu quả, doanh nghiệp cần triển khai liên tục và nhất quán trên toàn bộ vòng đời sản xuất, thay vì chỉ tập trung vào một vài công đoạn riêng lẻ. Mỗi giai đoạn đều đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành chuỗi dữ liệu truy xuất hoàn chỉnh.
Truy xuất nguyên vật liệu đầu vào
Ngay từ khâu nhập kho, nguyên vật liệu cần được gán mã nhận dạng theo lô hoặc mẻ, kèm theo thông tin về nhà cung cấp, ngày nhập, thông số kỹ thuật và kết quả kiểm tra đầu vào. Việc này giúp doanh nghiệp theo dõi chính xác nguồn gốc vật tư và đánh giá chất lượng nhà cung cấp trong dài hạn.
Truy xuất trong quá trình sản xuất và lắp ráp
Trong quá trình sản xuất, dữ liệu truy xuất được ghi nhận tại từng công đoạn, bao gồm thông tin về thiết bị sử dụng, thời gian thực hiện, ca sản xuất và người vận hành. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể xác định chính xác mối liên hệ giữa nguyên vật liệu, quy trình và sản phẩm tạo ra.
Kiểm soát chất lượng và thử nghiệm
Tất cả các kết quả kiểm tra, thử nghiệm và đánh giá chất lượng cần được liên kết trực tiếp với lô sản xuất tương ứng. Khi phát hiện lỗi, hệ thống truy xuất cho phép khoanh vùng nhanh các sản phẩm liên quan và xác định công đoạn phát sinh vấn đề.
Đóng gói, lưu kho và phân phối
Ở giai đoạn này, thành phẩm được gán mã định danh cuối cùng và theo dõi trong suốt quá trình lưu kho, vận chuyển và phân phối. Điều này đảm bảo khả năng truy vết chính xác khi xảy ra khiếu nại hoặc yêu cầu thu hồi.
Dịch vụ sau bán hàng và xử lý trả hàng
Thông tin bảo hành, phản hồi khách hàng và sản phẩm trả về được liên kết ngược lại với dữ liệu sản xuất. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng giúp doanh nghiệp cải tiến chất lượng và hoàn thiện quy trình trong các chu kỳ tiếp theo.
Công nghệ và công cụ hỗ trợ triển khai truy xuất nguồn gốc trong sản xuất
Truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự hiệu quả khi được hỗ trợ bởi hệ thống công nghệ phù hợp, giúp thu thập, kết nối và khai thác dữ liệu một cách nhất quán. Trong thực tế, doanh nghiệp thường kết hợp nhiều lớp công nghệ để đảm bảo khả năng truy xuất xuyên suốt.
ERP – Nền tảng dữ liệu truy xuất cấp doanh nghiệp
Hệ thống ERP đóng vai trò là trung tâm dữ liệu cho các thông tin liên quan đến nguyên vật liệu, nhà cung cấp, đơn hàng, tồn kho và phân phối. ERP giúp:
- Quản lý nguyên vật liệu theo lô, hạn sử dụng
- Liên kết dữ liệu truy xuất với kế hoạch sản xuất và mua hàng
- Truy xuất nhanh theo đơn hàng, khách hàng hoặc nhà cung cấp
Tuy nhiên, ERP thường không ghi nhận chi tiết các hoạt động diễn ra tại từng công đoạn sản xuất.
MES – Truy xuất chi tiết tại cấp độ sản xuất
MES là hệ thống cốt lõi để triển khai truy xuất nguồn gốc tại xưởng sản xuất. MES cho phép:
- Ghi nhận dữ liệu theo lô, mẻ hoặc số sê-ri ở từng công đoạn
- Liên kết sản phẩm với thiết bị, thông số vận hành và ca sản xuất
- Theo dõi trạng thái sản xuất theo thời gian thực
Nhờ MES, doanh nghiệp có thể truy vết chính xác “sản phẩm nào – được tạo ra khi nào – ở đâu – bằng cách nào”.
IoT và thiết bị thu thập dữ liệu
Các cảm biến IoT, thiết bị quét mã và RFID giúp tự động hóa việc thu thập dữ liệu truy xuất, giảm phụ thuộc vào thao tác thủ công. Dữ liệu về vị trí, trạng thái, nhiệt độ hoặc độ ẩm có thể được ghi nhận liên tục và đồng bộ về hệ thống trung tâm.
Blockchain và phân tích dữ liệu nâng cao
Trong một số ngành yêu cầu minh bạch cao, Blockchain được sử dụng để tạo hồ sơ truy xuất không thể chỉnh sửa, tăng độ tin cậy của dữ liệu. Bên cạnh đó, các công cụ phân tích dữ liệu và AI giúp phát hiện bất thường, xu hướng lỗi và hỗ trợ cải tiến quy trình dựa trên dữ liệu truy xuất.
Truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu chất lượng và tuân thủ, mà còn tạo nền tảng dữ liệu để kiểm soát rủi ro, giảm lãng phí và cải tiến vận hành một cách có hệ thống. Khi được triển khai đúng cách, truy xuất nguồn gốc giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn trước sự cố, nâng cao tính minh bạch và gia tăng độ tin cậy trong toàn bộ chuỗi sản xuất.
Để triển khai hiệu quả, doanh nghiệp cần lựa chọn giải pháp phù hợp với quy trình thực tế và khả năng mở rộng dài hạn. DEHA Digital Solutions cung cấp các giải pháp MES, hỗ trợ xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc linh hoạt, chính xác và sẵn sàng cho chuyển đổi số trong sản xuất.
